درباره ترانه طلاق

۲۰ آذر ۱۳۹۶

• مطلبی در واکاوی یک جر و بحثِ قدیمی درباره‌ی ترانه‌ی «طلاق» به همراه نسخه‌ی تبدیل شده از روی نوار ربع‌اینچ Master ترانه‌ی طلاق

 

در سال‌های اخیر بسیاری از کنج‌کاوان «ترانه» شاهد یک مباحثه‌ی تکراری درباره‌ی شباهت موسیقیِ ترانه‌ی «طلاق» با موسیقیِ ترانه‌ی انگلیسی «Heaven on Their Minds»بوده‌اند.‎
ترانه‌ای ‌که در سال ۱۹۷۳ با شعر ‎«تیم رایس» و آهنگسازی «آندره لوید وبر» برای فیلم «Jesus Christ Superstar»ساخته‌ی «نورمن جوسن» تصنیف شد.
این کار تا جایی پیش رفته که بسیاری از تازه به دوران رسیدگان، با شنیدن روایتی از این قضیه و بدون مرور هر دو نسخه و درک شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها، بلافاصله این یافته را به نام خود می‌زنند و با عبارت «می‌دونستی آهنگ ترانه‌ی طلاق دزدیه؟» خود را می‌تکانند. (بگذریم که برخی فرق ناصر چشم‌آذر با منوچهر ‌چشم‌آذر را نمی‌دانند و آهنگ این ترانه را به نام ناصرچشم‌آذر ثبت کرده‌اند).

اما شاید بد نباشد بدانیم:

یکم-با مرور دقیق و مقایسه هر دو ترانه مشخص می‌شود که فقط ملودی‌های پیش‌درآمد و بخش اول صدای خواننده در ترانه «طلاق»(بشنو همسفر من/ از این قصه تلخ راه دشوار /ای تو تک چراغ این شب تار) بر ملودیِ پیش‌درآمد و بخش اولِ صدای خواننده در آن ترانه‌ی انگلیسی منطبق است و از خط «این‌که گذشتن از کنار قصه‌ها نیست» ملودی صدای خواننده از ملودی صدای خواننده‌ی ترانه‌ی «Heaven on Their Minds» جدا می‌شود و در بازگشت دوباره به «بشنو همسفر من» به همین ملودی اولیه‌ی ترانه‌ی انگلیسی بازمی‌گردد؛ بنابراین در هر نگاهی نمی‌توان همه‌ی ملودی ترانه‌ی «طلاق» را به طور کامل برگرفته از آن ترانه دانست.

دوم- بافت موسیقی ترانه‌ی «‎ «Heaven on Their Minds
به نحوی طراحی‌شده که یک «موتیف» اولیه – که به دلیل فرم ریتمیک و تکرارشونده‌ی آن می‌توان با اغماض عبارت «بیت» را هم درباره‌ی آن به کار برد- تا میانه‌ی ترانه، زیر ملودیِ صدای خواننده به‌صورت پیاپی تکرار شده است. حال این مؤلفه‌ی جذاب، به نحوی به‌طور کامل در بافت موسیقی منوچهر چشم‌آذر برای ترانه «طلاق» نیز استفاده‌شده است. چنانچه همین «موتیف» در سرتاسر ترانه، زیر ملودی صدای گوگوش و رکستر همراهی‌کننده آن به‌طور مداوم تکرار شده است. حال جدا از هر برداشتی در این زمینه، از آنجایی که همین مؤلفه‌ی تکرار «موتیف»- که همچون یک چنگک قوی در جذب ذهن مخاطب عمل می‌کند- به نحوی به شاخصه‌ی این ترانه بدل شده است، باید سهم منوچهر چشم آذر را در این آفرینش، در سطح وام‌گیری از ایده‌ی خلاقه‌ی «آندره لوید وبر» باقی نگاه داشت و در مقابل دانش و توانایی او را در اجرای واریاسیون‌های زهی از تم اصلی ترانه، در پیش‌درآمد و در هم آمیختن آن با این موتیف تکرارشونده و اعمال لحن شرقی در آن‌ها و یا تصنیفِ خط ملودی بقیه‌ی شعر ترانه -مخصوصاً در قسمت اوج آن -ستود.
سوم- دانستن این برداشت و انطباق، اصلاً کشف جدیدی نیست که برخی تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ی زرد، بی‌توجه به تاریخچه‌ی این قضیه، مشعوف شنیده‌ی خود از یک سایت و یا مطلب اینترنتی ناگهان فریاد می‌زنند: «یافتم! یافتم!». داستان این برداشت حتی قبل از ساخت ترانه‌ی«طلاق» در مجلات همان دوره منتشر شد که مسعود اسداللهی (کارگردان سریال طلاق) از منوچهر چشم آذر خواسته تا موسیقی ترانه‌ی «طلاق» را بر مبنای این ترانه‌ی انگلیسی – که گویا آن را در انگلیس شنیده بوده است- بسازد تا بعد از چند قسمت، به مؤلفه‌ی شاخص سریال بدل شود. حتی بعد از این و در چند نشریه هم به این برداشت اشاره شد؛ اما متأسفانه بنا به اخلاق غیرحرفه‌ای، در تیتراژ این سریال هیچ اشاره‌ای به این برداشت نشد و مسئله سو تفاهم برانگیز باقی ماند.
چهارم- مهم‌ترین مسئله این است که منوچهر چشم آذر هیچ‌گاه ادعا نکرده که موسیقی این ترانه را به‌طور کامل او ساخته است. عکس بالا قسمتی از جلد نوار ربع اینچ Master چند ترانه‌ با صدای گوگوش است که من برای اولین بار منتشر می‌کنم.
در این عکس کاملاً مشخص است که همان زمانِ ضبط ترانه در استودیو هم، نام منوچهر چشم‌آذر فقط به‌عنوان «تنظیم‌کننده»‌ی ترانه ثبت‌ شده و ملودی آن تحت عنوان «خارجی» ذکر شده است. این در حالی است که دست‌کم ملودی صدای خواننده، بعد از بند اول ترانه، ساخته‌ی خود منوچهر چشم آذر است.
بنابراین ثبت مشخصات ترانه به‌صورت (ملودی: «منوچهر چشم آذر و آندره لوید» – تنظیم‌کننده: «منوچهر چشم آذر (با استفاده از موتیف آندره لویر برای ترانه‌ی Heaven on Their Minds») بهتر به نظر می‌رسد. که بر همین اساس اطلاق عنوان ناصواب «دزدی» برای این برداشت، از گره‌های روانی گوینده‌ی آن نشات می‌گیرد.
پنجم- متأسفانه از پیِ بی‌دقتی مداوم موسسه‌های ایرانی در ثبت اطلاعات روی جلد آلبوم‌های موسیقی، در بازنشر این ترانه‌ها همچنان به این برداشت و وام‌گیری اشاره‌ای نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *