درباره‌ی مبحث بی‌توجه‌مانده‌ی اهمیت تلفیق «کلام» و «ملودی» در ساختار یک «ترانه»

نوشته‌ای از حسین عصاران درباره‌ی مبحث بی‌توجه‌مانده‌ی اهمیت تلفیق «کلام» و «ملودی» در ساختار یک «ترانه» (بخش اول)

معمولاً بین علاقمندان و مخاطبان ترانه، معیار اصلیِ ارزیابی کیفیت ملودیِ یک ترانه، همان چیزی است که با اغماض و رواداری آن را «خوش‌نغمه‌گی» می‌نامم. مفهومی که در زندگی روزمره بیشتر با اصطلاحاتی مانند «عجب آهنگ قشنگی داره!» یا «به به! این رُ میگن آهنگ!» همراه می‌شود. چه آنکه در تجربه‌ای مشترک، معمولاً برای اجرای یک ترانه و یا قطعه‌ی موسیقیایی با یک ساز و یا همخوانی‌های خصوصی، همین مسئله‌ی میزان برخورداری آن قطعه از خوش‌نغمه‌گی و خوش‌لحن بودن ملودی آن ترانه به معیار اصلی بدل می‌شود. (برای درک مشترک از منظور، به خوش نغمه‌گی آثار کارنامه‌ی هنرورزانی چون انوشیروان روحانی و یا صادق نوجوکی اشاره می‌کنم.)
با تمرکز به این تجربیات مشترک، می‌توان همین متمایز کردن و اهمیت دادن به عنصر نغمه‌یِ ملودی یک ترانه و سپس منحصر کردن معیار ارزش‌گذاری را به همین یک مؤلفه، نمایه‌ای از بحث ادامه‌دار بی‌توجهی به مقوله‌ی کیفیت تلفیق کلام و ملودی دانست.

در حالی که در نگاهی دقیق‌تر، در ارزش‌گذاری ملودی یک ترانه، باید که ابتدا «کیفیت تلفیق کلام و ملودی» به عنوان شرط لازم مورد توجه قرار بگیرد و در مرتبه‌ی بعدی، به آن میزان زیبایی‌آفرینی‌ای که از نغمه و نوای آن ملودی حاصل شده است، تمرکز کرد و آن را به همان نسبت ستود. (هر چند که فرآیند مواجه مخاطب با یک ترانه، عکس این درجه‌بندی رخ می‌دهد؛ معمولا ابتدا، این نغمه و لحن ملودیِ ترانه است که مخاطب را جذب می‌کند و در مراتب بعدی، بسته به سلیقه و میزان توجه و تمرکز شنونده، او را متوجه کلام و سپس تلفیق کلام و ملودی می‌نماید.)

با این رویکرد، در مورد مؤلفه‌ی نخست، یعنی«کیفیت تلفیق کلام و ملودی»، چه از منظر «ساخت/تصنیف» ملودی و چه از منظر «ارزیابی/نقد» آن، مهم‌ترین ابزار و معیار در نزد ما، «میزان بهره‌مندی ملودی‌ساز از آگاهی و شعور برای درک رویه و سویه‌ی کلیت جهانِ کلام ترانه، نقش هر یک از واژه‌ها، معانی و ایماژهای ترکیبات برساخته از ها و …» است.

اما در مورد مؤلفه‌ی دوم، یعنی میزان خوش‌‌نغمه‌گی ملودی، نقطه‌ی عزیمت ملودی‌ساز، بیش از هر عنصر دیگری، به سلیقه و ذخایر ذهنی‌اش وابسته می‌شود؛ چنانچه ملودی ساخته شده توسط یک هنرورزِ آموخته‌شده و رشد‌یافته در فضای موسیقی ایرانی، رنگ و بوی همان فضا را به خود خواهد گرفت و به همان نسبت، ملودی یک علاقمند به جهان موسیقی‌های غربی هم، ‌رنگ و مزه‌ی همان فضا را در خود خواهد کشید.
ضمن اینکه در این مورد، معیار نقد و ارزیابی مخاطب هم به همان سلیقه و پیش‌زمینه‌های نقش بسته در ذهنش متصل خواهد شد؛ چنان‌چه یک ملودی مشخص، در یک لحظه‌ی مشخص می‌تواند برای یک نفر جذاب باشد و در دیگری حسی را برنانگیزاند.

این اتفاق، درست همان مسئله‌ای است که از آن به «سلیقه» یاد می‌کنیم، یعنی آن چیزی که معیار مشخصی برای ارزیابی آن وجود ندارد و از یک شخص تا شخص دیگر، بر حسب رنگارنگی و تنوع سرگذشت، سرنوشت و… متغیر و متفاوت است.

اما آیا این «تفاوت سلیقه»- به عنوان یک امر جبری در طبیعت- مجوز مناسبی برای تائید گزاره‌ی «ترانه سلیقه‌ایه بابا! یکی این ترانه رُ دوست داره ُ یکی اون رُ! چقدر خود خواهی تو! خوبه به جایی نرسیدی!» است؟

آیا تائید و ایمان و اصرار به این قبیل گزاره‌ها، نتیجه‌ی همان بی‌توجهی به وجه مهم‌تر ملودی یک ترانه، یعنی «کیفیت‌ِ تلفیق کلام و ملودی» نیست؟
آیا اگرخودِ ما فقط کمی هم به این بخش مهم از ساختار یک ترانه تمرکز داشتیم، جهان ترانه‌هایمان به این حد از ابتذال و حماقت می‌رسید؟
در صورت توجه به این موارد، ما برای آن ترانه‌ای که کلامش «راه خونه دوره / کوچه سوت و کوره» است و آهنگ آن، شاد و سرخوش و پر رنگ و لعاب، چه جایگاهی متصور بودیم؟
آیا اگر کمی به این موارد توجه داشتیم، ملودی‌سازی خوش‌ساز، ملودی سرخوشانه و زیبایش را با کلامی چون «تو این غربتی که هستم / دارم می میرم حالیت نیس» همراه می‌کرد؟

این بحث را ادامه خواهیم داد؛ اما اگر با کلیت این نوشته موافقید، چه خوب که با هم در مورد این مسئله گفتگو کنیم که:
«چه نظری درباره‌ی آن ملودی‌سازی داریم که به کیفیت کلام ترانه‌های کارنامه‌اش، چه آگاهانه و چه از سر بی‌توجهی و غفلت، اهمیتی نداده است؟»

پی‌نوشت نخست: در این نوشتار بیشتر پیگیر نقش ملودی در یک ترانه هستم؛ ناگفته پیداست که در مواردی که بر حسب شرایط، کلام ترانه روی ملودیِ پیش‌ساخته‌ای پردازش می‌شود، چگونگی تلفیق کلام و ملودی، بیشتر متوجه کیفیت آفرینش کلام‌پرداز آن ترانه است.

پی‌نوشت دوم: امیدوارم از این نوشته‌، مفاهیم عقب‌مانده‌ای چون «ضرورت سانسور» یا «نظارت بر ترانه» استنباط نشود. چرا که به باور من مشکل در ساختن و بودن و شدن و انتشار همه چیز، با هر سلیقه‌ای از خالقانِ آن نیست. مشکل در شلختگی و بی‌معیاری و بی‌توجهی به اهمیت نقدِ مداوم پدیده‌های پیرامونمان است؛ از «سیاست» و «باورهای دینی» گرفته تا همین «ترانه»!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *