۱۳۶۹: در جدال با خاموشی

 

نویسنده: حسین عصاران

قریب به یک دهه از یکه‌تازی موسیقی کلاسیک ایرانی و آوازخوانی معطوف به آن در آوردگاه موسیقی داخل می‌گذشت. از آن روزها انتقادهایی در مجلات روشنفکری تک شمار، کم خوان، اما پرباری چون «آدینه» به یادگار مانده که بیشتر آن‌ها در حد دل‌نگرانی از حذف دیگر خوانش‌های موسیقی ایرانی باقی مانده‌اند. هر آنچه بود این‌گونه از موسیقی، موردپسند نهادهای رسمی قرار داشت و از این روی نقد هنری آن هم می‌توانست معانی دیگری را به ذهن نهادهای بالادستی متبادر کند.

از شواهد و روایات برمی‌آید که در چنین فضایی، صدای اعتراض احمد شاملو در یک جلسه پرسش و پاسخ نیمه‌خصوصی در دانشگاه UCLA بر سر «موسیقی کلاسیک ایرانی»، کلیت فضای بسته موسیقی آن روزها را در برگرفته بوده است. آنجا که با زبانی گزنده و لحنی تند بر این گونه موسیقی تاخته و از فرهنگ غم‌پروری، فضای بسته و امکانات محدود آن انتقاد کرده بود. انتشار هم‌زمان پاسخ تند محمدرضا لطفی به آن نظرات شاملو در کنار پاسخ تندتر احمد شاملو به آن در شماره ۵۲ مجله «آدینه» در زمان خود تکانه‌ای بر رخوت فضای موسیقی و آغازگر سلسله قلم‌پردازی و سخنرانی‌هایی شد که نتیجه آن‌‌ها تاکنون در بیشتر موارد در تراز رونمایی از اصل اتفاق باقی‌مانده است.

اما چه بسا که در بستری از مطالعه فرهنگی، بررسی تلاقی این دو نگرش بتواند بحثی را درباره دو نحله‌ فکری موازی و خلاف جهت هم بازگشاید؛ نخست نگرش محمدرضا لطفی به عنوان اندیشمندی هواخواه بازگشت به گذشته و معتقد به اصالت سنت که در دوران سرخوردگی‌اش از سیاست و دل دادگی به عرفان، در پاسخ شاملو شعر سپید را با معیار خود ارزیابی و سپس رد می‌کند: «نگارنده بارها و بارها برای استفاده از شعر ایشان کوشیده‌ام، اما موسیقی کلام آن، چنان از پستی و بلندی زبان فارسی و موسیقی نهفته در آن به دور افتاده که یافتن ضرب مناسب موسیقی در آن غیرممکن است.»

و در سوی دیگر شاملو به عنوان شاخص جریان نوگرای معترض مستقل که همین ارزیابی لطفی را چنین پاسخ می‌دهد: «اشکال قضیه این است که می‌خواهید مرا هفت‌صد تا هزار و صدسال به عقب ببرید و مطلقاً هم حالی‌تان نیست که طرف به آینده نگاه می‌کند و واپس‌گرایی شما به هیچ‌وجه مشکل او نیست»

از این روی این دو نامه‌نگاری به ظاهر مجادله‌آمیز می‌تواند برون‌ریز سال‌ها بی‌گفتگویی و بی‌انتقادی و نبود فضای نقد در موسیقی ایران قلمداد شود که همچنان جای بحث، واکاوی و نظریه‌پردازی بیشتر را دارد.

 

پیشنهاد: مطالعه‌ مجله‌ «آدینه» (نامه محمدرضا لطفی به شاملو و پاسخ شاملو با او)؛ شماره ۵۲، آذر ماه ۱۳۶۹

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *